Nationalisme is een politieke ideologie die stelt dat de staat als politieke eenheid congruent moet zijn aan de natie als sociaal-culturele eenheid.

Het verschijnsel nationalisme kwam op met de opkomst van het begrip natie aan het einde van de achttiende eeuw. Het is sterk verbonden met het proces van modernisering sinds die periode. In Duitsland ontstond een cultuurnationalisme, terwijl in Frankrijk staatsnationalisme sinds de Franse Revolutie naar voren kwam.

Historisch gezien, in de 19de eeuw, fungeerde het nationalisme veeleer als progressieve (linkse) kracht, in die zin dat het streefde naar de emancipatie (ontvoogding) van volkeren. Tijdens de revolutiegolf van 1848 ging liberale emancipatie vaak samen met nationale ontvoogding; zowel liberalisme als nationalisme konden toen nog gelden als emanciperende bewegingen. Naarmate echter de eigenheid van het volk - en dus de uitsluiting van 'vreemden' - centraal begon te staan, kon het nationalisme evolueren in de richting van een veeleer rechtse (conservatieve) kracht (behouden en afschermen van het eigen volk).